Đàm phán hạt nhân Mỹ - Iran: Vì sao "lằn ranh đỏ" gây bế tắc?

Cuộc đàm phán hạt nhân Mỹ - Iran hiện đang rơi vào bế tắc trầm trọng khi hai bên không thể tìm được tiếng nói chung về thời hạn đình chỉ làm giàu uranium để đổi lấy dỡ bỏ trừng phạt.

Những cuộc tiếp xúc gần đây tại Pakistan đã khép lại mà không mang lại bất kỳ thỏa thuận hòa bình nào. Điểm mấu chốt khiến bàn đàm phán “đóng băng” chính là sự chênh lệch quá lớn trong kỳ vọng: Washington yêu cầu Tehran dừng làm giàu uranium trong 20 năm, trong khi phía Iran chỉ chấp nhận con số tối đa là 5 năm.

Cuộc chiến về những con số: 5 năm hay 20 năm?

Trong ngoại giao, thời gian chính là một loại vũ khí. Đối với Mỹ, mốc 20 năm không đơn thuần là một con số, mà là nỗ lực nhằm triệt tiêu khả năng tái khởi động chương trình hạt nhân của Iran trong một thế hệ. Theo các nhà phân tích, thời gian đình chỉ càng dài, việc khôi phục quy trình kỹ thuật và nhân sự vận hành càng trở nên khó khăn và tốn kém.

Ngược lại, Tehran coi việc giữ quyền làm giàu uranium là biểu tượng của chủ quyền và sự tự chủ về công nghệ. Việc chấp nhận một khoảng thời gian đình chỉ quá dài sẽ bị coi là một sự đầu hàng chiến lược, điều mà các nhà lãnh đạo Iran không bao giờ chấp nhận.

“Ngưỡng hạt nhân” và rủi ro hiện hữu

Tại sao Mỹ lại lo ngại đến vậy? Câu trả lời nằm ở mức độ làm giàu uranium. Hiện nay, Iran nắm giữ khoảng 440 kg uranium làm giàu ở mức 60%. Về mặt kỹ thuật, khoảng cách từ 60% lên 90% (mức cần thiết để chế tạo vũ khí hạt nhân) ngắn hơn nhiều so với quãng đường từ 0% lên 60%.

Ông Rafael Grossi, người đứng đầu Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA), từng cảnh báo rằng số lượng uranium này đủ để sản xuất hơn 10 đầu đạn hạt nhân. Dù các cơ sở trọng yếu như Fordow, Natanz và Isfahan đã bị hư hại nặng nề sau các cuộc không kích của Mỹ và Israel vào tháng ⁶⁄₂₀₂₅, nhưng khả năng các kho dự trữ chiến lược vẫn còn tồn tại dưới lòng đất là rất cao.

Chiến lược “Áp lực tối đa” của Donald Trump

Tổng thống Donald Trump tiếp tục theo đuổi tư duy “không bao giờ”: Iran không được phép có khả năng sản xuất vũ khí hạt nhân. Ông không hài lòng với đề xuất đình chỉ 20 năm của Phó Tổng thống JD Vance, vì cho rằng điều đó vẫn để lại kẽ hở cho Tehran trong tương lai.

Washington hiện đang sử dụng chiến thuật phong tỏa cảng biển và trừng phạt kinh tế gắt gao để buộc Tehran phải nhượng bộ. Ông Trump tin rằng áp lực kinh tế cực hạn sẽ khiến Iran phải từ bỏ hoàn toàn chương trình hạt nhân để cứu vãn nền kinh tế.

Góc nhìn chuyên gia: Liệu áp lực có phản tác dụng?

Nhiều chuyên gia địa chính trị cảnh báo rằng cách tiếp cận cứng rắn của Mỹ có thể gây ra tác dụng ngược. Bà Christine Wormuth, đứng đầu Tổ chức Sáng kiến Đe dọa Hạt nhân, cho rằng khi bị dồn vào đường cùng, Iran có thể xem việc đẩy nhanh chế tạo bom hạt nhân là cách duy nhất để đảm bảo an ninh quốc gia.

Trong khi đó, Robert Malley, cựu nhà đàm phán Mỹ, nhận định rằng những đề xuất trước đây của Iran (dừng làm giàu 3-5 năm) thực chất đã ưu việt hơn cả thỏa thuận JCPOA năm 2015. Tuy nhiên, sự thiếu tin tưởng sâu sắc giữa hai chính quyền đã biến cuộc đàm phán thành một ván bài chính trị, nơi cả hai bên đều không muốn bị coi là “kẻ thua cuộc”.

Lời kết: Khi niềm tin trở thành xa xỉ phẩm

Điểm nghẽn trong đàm phán Mỹ - Iran không chỉ nằm ở số năm đình chỉ làm giàu uranium, mà nằm ở sự xung đột giữa hai “lằn ranh đỏ”. Một bên muốn an ninh tuyệt đối thông qua việc tước bỏ năng lực của đối phương, một bên muốn tồn tại thông qua việc duy trì năng lực răn đe.

Bài học từ JCPOA cho thấy những thỏa thuận trên giấy tờ sẽ vô nghĩa nếu thiếu đi sự cam kết bền vững từ các đời tổng thống Mỹ. Nếu Washington tiếp tục duy trì chiến lược áp lực mà không đưa ra một lộ trình dỡ bỏ trừng phạt khả thi, thế giới có thể sẽ chứng kiến một Iran sở hữu vũ khí hạt nhân trong tương lai gần.

Bạn nghĩ sao về khả năng Iran từ bỏ hoàn toàn chương trình hạt nhân dưới áp lực của chính quyền ông Trump? Hãy chia sẻ góc nhìn của bạn ở phần bình luận.